नवदेहली। १९७१ तमे वर्षे युद्धात् परं प्रथमवारं पाकिस्तानस्य युद्धपोतं बाङ्गलादेशम् आगतं। शनिवासरे पाकिस्तानस्य युद्धपोतं पी.एन.एस. एतत् जहाजं चतुर्दिवसीयसद्भावनाभ्रमणं करोति, यस्य उद्देश्यं द्वयोः देशयोः रक्षासहकार्यं सुदृढं कर्तुं इति कथ्यते बाङ्गलादेशस्य नौसेनायाः अनुसारं अस्य जहाजस्य कप्तानः शुजातः अब्बास राजा अस्ति। चटगाङ्ग-नगरम् आगमनात् पूर्वं बाङ्गलादेशस्य नौसेनायाः जहाजः बी एन एस शधिनोटा इति जहाजं समुद्रे पाकिस्तानस्य जहाजं औपचारिकरूपेण नमस्कारं कृत्वा बन्दरगाहं प्रति अनुसृत्य अयच्छत्।
भ्रमणकाले उभयदेशेभ्यः नौसेनाधिकारिणः मिलित्वा सहकार्यस्य विविधपक्षेषु चर्चां करिष्यन्ति। नवम्बर् १२ दिनाङ्के भ्रमणस्य समाप्तिः भविष्यति।२०२४ तमे वर्षे अगस्तमासे शेखहसीनासर्वकारस्य पतनस्य अनन्तरं मुहम्मदयुनुसस्य अन्तरिमसर्वकारस्य स्वागतं कृतवन्तः प्रथमेषु देशेषु पाकिस्तानदेशः आसीत्। ततः परं ढाका-इस्लामाबाद-देशयोः सम्बन्धेषु निरन्तरं सुधारः अभवत्, यदा तु भारत-बाङ्गलादेशयोः मध्ये अन्तिमेषु मासेषु तनावः वर्धितः अस्ति।
चीनदेशेन १५ वर्षपूर्वं विक्रीतम् पीएनएस सैफ् इति संस्था दोषपूर्णेन स्टेबलाइजर् इत्यनेन सह संघर्षं कुर्वन् अस्ति।पाकिस्तानस्य युद्धपोतं पीएनएस सैफ् इदानीं तान्त्रिकसमस्यां अनुभवति। समाचारानुसारं जहाजस्य स्थिरतां संतुलनं च निर्वाहयितुम् महत्त्वपूर्णा एचपी-५ स्टेबलाइजर् प्रणाली विकारं कृतवती अस्ति। एषः दोषः समुद्रयात्रायां जहाजस्य नियन्त्रणं क्षीणं कर्तुं शक्नोति, नौकायानस्य कष्टं च जनयितुं शक्नोति। पीएनएस सैफ् इति चीनदेशेन २०१० तमे वर्षे पाकिस्तानदेशाय विक्रीतम्। अयं तस्मिन् एव प्रâीगेट् वर्गे अन्तर्भवति यस्मिन् पीएनएस शमशीरः पीएनएस असलाट् च सन्ति। उभयोः जहाजयोः समानाः तान्त्रिक समस्याः ज्ञाताः इति प्रतिवेदनानि सूचयन्ति रक्षाविश्लेषकाणां मते चीनदेशः अस्य वर्गस्य जहाजानां आपूर्तिं कर्तुं पाकिस्तानदेशात् प्रायः ६,३७५ कोटिरूप्यकाणां शुल्कं गृहीतवान्। परन्तु पुनःपुनःकृताःदोषाः चीनदेशस्य शस्त्राणां गुणवत्तायाः विषयेपुनःप्रश्नाः उत्पन्नाः।चीनदेशस्य शस्त्राणि न्यूनमूल्येन उपलभ्यन्ते चेदपि तेषां स्थायित्वं सीमितम् इति विशेषज्ञाः वदन्ति। तान्त्रिक समस्यानां कारणात् अधुनापाकिस्तानस्यनौसेनाएतेषांजहाजानां मरम्मतार्थं, उन्नयनार्थं च अतिरिक्त व्ययः भवति। पाकिस्तानस्य नौसेनायाः प्रमुखः एड्मिरल् अपि बाङ्गलादेशं गच्छन् बाङ्गलादेशस्य नौसेना विज्ञप्तौ उक्तवती यत् एषा यात्रा द्वयोः देशयोः नौसेनायोः मैत्रीं सहकार्यं च अधिकं सुदृढां करिष्यति। इदानीं पाकिस्तानस्य नौसेनाप्रमुखः एड्मिरल् नवीन अशरफः अपि चतुर्दिवसीयस्य आधिकारिकयात्रायाः कृते बाङ्गलादेशे अस्ति। नवीन अशरफः नवम्बर् ८ दिनाङ्के पाकिस्तानम् आगतः, नवम्बर् १२ दिनाज्र्पर्यन्तं तत्रैव तिष्ठति। अतः पूर्वं पाकिस्तानस्य शीर्षसैन्यसेनापतिः जनरल् साहिर शमशाद मिर्जा अक्टोबर् २४ तः २८ पर्यन्तं बाङ्गलादेशं गतः। अस्मिन् भ्रमणकाले सः मोहम्मदयुनुस् इत्यनेन सह अपि मिलितवान्। पाकिस्तान-बाङ्गलादेशयोः व्यापारे शिक्षाक्षेत्रे च सौदाः कृताः अगस्तमासे पाकिस्तान-बाङ्गलादेशयोः मध्ये षट् सम्झौताः कृताः। एतेषु व्यापारः, अर्थ व्यवस्था, कूटनीतिक प्रशिक्षणं, शिक्षा, मीडिया, संस्कृतिः च इति क्षेत्रेषु सहकार्यं सुदृढं करणं च अन्तर्भवति पाकिस्तानस्य उपप्रधानमन्त्री विदेशमन्त्री च मुहम्मद इशाक दारः बाङ्गलादेशस्य विदेश सलाहकारः मोहम्मद तौहीद हुसैनः च प्रतिनिधि मण्डल स्तरस्य वार्तायां एते सम्झौताः अभवन्
पाकिस्तान-बाङ्गलादेशयोः मध्ये षट् सम्झौताः
वीजा-मुक्त-सम्झौता-उभयदेशेभ्यः आधिकारिकं कूटनीतिकं च पासपोर्टं धारयन्तः जनाः वीजां विना परस्परं देशं गन्तुं शक्नुवन्ति।
व्यापारकार्यसमूहः-व्यापारसम्बद्धानां विषयाणां निवारणाय द्वयोः देशयोः संयुक्तरूपेण समूहस्य निर्माणं भविष्यति।
विदेशसेवा अकादमीसहकारः-उभय देशेभ्यः कूटनीतिक प्रशिक्षण संस्थाः मिलित्वा अनुभवं साझां करिष्यन्ति।
मीडिया एजेन्सी सहकार्यम्-पाकिस्ताननिगमस्य एसोसिएटेड् प्रेसस्य बाङ्गलादेशस्य न्यूज एजेन्सी संगबादस्य च मध्ये सम्झौता कृता अस्ति। एताः संस्थाः मिलित्वा कार्यं करिष्यन्ति।
सामरिक अध्ययनसहकारः-उभय देशेभ्यः सामरिकाः अन्तर्राष्ट्रीय कार्याणां च शोध संस्थाः मिलित्वा कार्यं करिष्यन्ति।
सांस्कृतिक विनिमयः-उभौ देशौ स्वसंस्कृतेः, कला, परम्पराणां च साझेदारी कर्तुं कार्यक्रमान् आयोजयिष्यति। पाकिस्तानस्य युद्धपोतं भारतस्य समस्यां भवितुम् अर्हति वा बाङ्गलादेशे पीएनएस सैफस्य आगमनं भारतस्य चिन्ताजनकः विषयः अस्ति। ५४ वर्षेभ्यः परं प्रथमवारं पाकिस्तानस्य युद्ध पोतस्य चटगाङ्ग-नगरम् आगतं बाङ्गलादेशे मुहम्मद युनुस् इत्यस्य अन्तरिमसर्वकारः पाकिस्तानेन सह सम्बन्धेषु तीव्रगत्या सुधारं कुर्वन् अस्ति इति भासते । एतत् जहाजं चीनदेशे निर्मितम् अस्ति, चीनीय प्रौद्योगिक्या च सुसज्जितम् अस्ति, येन चीनदेशः बाङ्गलादेशं प्रति सैन्यप्रवेशं दातुं शक्नोति। अपि च, चटगाङ्ग-बन्दरगाहः भारतस्य पूर्वतटस्य समीपे बङ्ग-खाते स्थितः अस्ति, अतः पाकिस्तान-चीन-जहाजा नां आवागमनेन भारतस्य समुद्रीय सुरक्षायाः कृते खतरा वर्धयितुं शक्यते एकमासपूर्वमेव अमेरिकन-नौका अपि अत्र आगता अपरपक्षे गतवर्षे बाङ्गलादेशे छात्रविरोधस्य हिंसकविरोधस्य अनन्तरं तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेखहसीना देशात् पलायनं कर्तुं बाध्यः अभवत्। सा सम्प्रति भारते शरणं याचत्ो। अनेन भारत-बाङ्गलादेश-सम्बन्धे तनावः जातः।