editor
अभय शुक्ल/लखनऊ। प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी-मङ्गोलिया-राष्ट्रपति-खुरेलसुख-उखना-योः वार्तायां भारत-मङ्गोलिया-योः द्विपक्षीय सम्बन्धस्य गभीरताम् बहुपक्षीयं च महत्त्वं पुनः एकवारं बोधितम्। एषा समागमः केवलं औपचारिकः कूटनीतिकः समागमः एव नासीत्, अपितु द्वयोः देशयोः ऐतिहासिकं, सांस्कृतिकं, सामरिकं च सम्बन्धं पुनः सशक्तं कर्तुं प्रयत्नः आसीत् वार्तायां द्वयोः देशयोः मानवीय सहायता, मंगोलियादेशे सांस्कृतिक विरासत स्थलानां पुनर्स्थापनं, आप्रवासनं, भूविज्ञानं खनिज संसाधनं च, सहकारी विकासः, डिजिटल समाधानस्य साझीकृत प्रयोगः च इति विषये सहमतिपत्रेषु हस्ताक्षरं कृतम् तदतिरिक्तं भारत-मङ्गोलिया-देशयोः द्विपक्षीय सम्बन्धस्य ७० वर्षाणां स्मरणार्थं संयुक्तडाक टिकटं विमोचितम्। एतानि उपक्रमाः स्पष्टतया दर्शयन्ति यत् द्वयोः देशयोः सहकार्यं केवलं कूटनीतिकक्षेत्रेषु आर्थिक क्षेत्रेषु वा सीमितं नास्ति, अपितु सांस्कृतिक प्रौद्योगिकी क्षेत्रेषु अपि विस्तारं जातम् संयुक्त पत्रकार सम्मेलनेप्रधानमन्त्रीमोदीउक्तवान् यत् भारतं मंगोलिया देशस्य नागरिकेभ्यः निःशुल्कं ई-वीजां प्रदास्यति, मंगोलियादेशस्ययुवानांसांस्कृतिकराजदूतानां वार्षिकयात्रायाःअपिप्रायोजकंभविष्यति। प्रधानमन्त्रिणा एतत् न केवलं कूटनीतिकं इशारं अपितु ‘आत्मात्मकं आध्यात्मिकं च’ सम्बन्धानां प्रतीकं इति वर्णितम्। ज्ञातव्यं यत् मंगोलियादेशे बौद्धधर्मस्य विकासे नालंदा विश्वविद्यालयस्य योगदानं विशेषतया उल्लेखनीयम् अस्ति। मोदी नालन्दां गन्दनमठं च संयोजयितुं कृतस्य उपक्रमस्य उल्लेखं कृत्वा अस्मिन् ऐतिहासिक सम्बन्धे नूतना ऊर्जां प्रविष्टुं उक्तवान्। भारतेन न केवलं सांस्कृतिकसहकार्यं प्रति अपितु मङ्गोलिया देशस्य स्थायिविश्वसनीयसाझेदारत्वेन विकासाय अपि स्वप्रतिबद्धताप्रदर्शिता। भारतस्य १.७ अरब अमेरिकी डॉलरस्यऋणरेखा मङ्गोलियादेशे निर्माणाधीना अस्ति, येनमंगोलियादेशस्यऊर्जासुरक्षायाः कृते नूतना दिशा प्रदत्ता अस्ति। अस्मिन् परियोजनायां भारतस्य योगदानस्य कृते मंगोलिया-राष्ट्रपतिः कृतज्ञतां प्रकटितवान् तथा च डिजिटल-सहकार्यस्य सम्झौते हस्ताक्षरं ऐतिहासिकं इति अपि वर्णितवान्। सामरिक दृष्ट्या मंगोलियादेशेन सह सुदृढसम्बन्धाः भारतस्य कृते बहुधा महत्त्वपूर्णाः सन्ति। चीन-रूसयोः मध्ये भूराजनैतिक दृष्ट्या संवेदनशीलप्रदेशे मंगोलियादेशः स्थितः अस्ति। अस्मिन् क्षेत्रे स्थिर विश्वसनीय साझेदारत्वेन भारतस्य उपस्थितिः चीन-रूसयोः प्रभावस्य सन्तुलनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। तदतिरिक्तं मंगोलियादेशे ऊर्जा-अज्र्ीय परियोजनासु भारतस्य सहभागिता न केवलं आर्थिकलाभान् प्रदाति अपितु क्षेत्रीय सुरक्षां सामरिक सहकार्यं च सुदृढं करोति। भारत-मङ्गोलिया-देशयोः मध्ये सहकारिणः खनिज-भूवैज्ञानिक-परियोजनाः प्राकृतिक-सम्पदां ऊर्जा-सुरक्षायां च आत्म निर्भरतायाः दिशि उभय देशेभ्यः महत्त्वपूर्णं लाभं प्रददति मंगोलिया-राष्ट्रपतिस्य चतुर्दिवसीयस्य भारतयात्रायाः औपचारिक कार्यक्रमः अपि अस्य सम्बन्धस्य गम्भीरताम् प्रतिबिम्बयति। राष्ट्रपतिः राजघाटे महात्मा गान्धी इत्यस्मै श्रद्धांजलिम् अयच्छत् तथा च राष्ट्रपतिद्रौपदी मुर्मू इत्यनेन सह मिलनं रात्रिभोजनं च कृतवान्। तस्य सहउच्चस्तरीयमन्त्रिणां,संसदसदस्यानां, वरिष्ठाधिकारिणां,व्यापारनेतृणां,सांस्कृतिक प्रतिनिधिनां च दलं आसीत्। एतत् भारत-मङ्गोलिया-सम्बन्धेषु राजनैतिक-आर्थिक-सांस्कृतिक-आयामानां अभि सरणस्य प्रतीकं भवति। यथार्थतः भारत-मङ्गोलिया-सम्बन्धः केवलं कूटनीतिक-प्रोटोकॉलः एव नास्ति; ते दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारी मूर्तरूपं ददति। भारतस्य कृते मङ्गोलिया केवलं पारम्परिकः मित्रं न अपितु भूराजनीतिक साझेदारः अस्ति यस्य माध्यमेन क्षेत्रीयस्थिरतां, ऊर्जासुरक्षा, डिजिटल साझेदारी च सुदृढां कर्तुं शक्यते। तदतिरिक्तं एषा साझेदारी उत्तरमध्य एशियायाः भूराजनीतिक परिदृश्ये भारतं सक्रिय भूमिकां कर्तुं शक्नोति। एवं मोदी-खुरेलसुखयोः नूतनाः उपक्रमाः न केवलं विद्यमान सहकार्यस्य पुनः पुष्टिं कुर्वन्ति अपितु भावि-रणनीतिक-साझेदारी-विषये आधारं अपि स्थापयन्ति। मानवीय सहायतायाः, सांस्कृतिक विनिमयस्य, तकनीकी सहकार्यस्य, ऊर्जा परियोजनानां च माध्यमेन भारत-मङ्गोलिया-सम्बन्धः न केवलं ऐतिहासिक रूपेण सांस्कृतिक रूपेण च, अपितु रणनीतिक दृष्ट्या अपि अधिकाधिकं प्रासंगिकः अभवत् एषा यात्रा सम्झौताश्च अस्य ऐतिहासिकस्य बन्धनस्य अधिकं सुदृढीकरणं वर्धनं च कुर्वन्ति। परन्तु भारतस्य मङ्गोलिया-देशस्य च सम्बन्धः केवलं आधिकारिकः औपचारिकः वा नास्ति; इदं गहनं सांस्कृतिकं, आध्यात्मिकं, सामरिकं च साझेदारी अस्ति। एतादृशाः सम्बन्धाः न केवलं क्षेत्रीय स्थिरतायाः कृते महत्त्वपूर्णाः सन्ति अपितु एशियायां भारतस्य सामरिक-आर्थिक-उपस्थितिं सुदृढां कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति।
