नवदेहली। अद्य नूतनदिल्लीनगरे विदेशमन्त्री एस. जयशंकरः अमेरिकी राजदूतस्य नवनियुक्तेन सर्जिओ गोर् इत्यनेन सह मिलितवान्। भारत-अमेरिका-देशस्य वर्धमानस्य सामरिकसाझेदारीविषये, तस्य वैश्विक महत्त्वस्य च विषये तौ चर्चां कृतवन्तौ। अमेरिकी-सीनेट्-संस्थायाः नियुक्तेः पुष्टिः कृता ततः परं सर्जिओ गोर् षड्दिवसीय-भारत-भ्रमणं कुर्वन् अस्ति। तस्य सह अमेरिकी-प्रबन्धन-संसाधन-विदेश-उप-विदेशसचिवः माइकल-जे. विदेशसचिवः विक्रम मिश्री अपि गोर् इत्यनेन सह मिलित्वा द्वयोः देशयोः व्यापकवैश्विकरणनीतिकसाझेदारीविषये चर्चां कृतवान्। विदेशमन्त्रालयस्य प्रवक्ता रणधीरजयसवालस्य मते इयं भ्रमणं परिचयात्मकं भ्रमणम् अस्ति। गोरः वर्षस्य अन्ते भारते औपचारिकरूपेण स्वकर्तव्यं स्वीकुर्यात्। इदमपि ज्ञातव्यं यत् गोरः पूर्वं संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य महासभायाः समये न्यूयोर्कनगरे सेप्टेम्बर्-मासस्य २४ दिनाङ्के जयशज्र्रेण सह मिलितवान्।
सिनेट्-पुष्टि-सुनवायेसः राष्ट्रपति-डोनाल्ड-ट्रम्प-प्रधानमन्त्री-नरेन्द्र-मोदी-योः मध्ये ‘गहनमैत्री’ भारत-अमेरिका-सम्बन्धस्य ‘विशिष्टं बलम’ इति वर्णितवान् यदि सः राजदूतः नियुक्तः भवति तर्हि भारतेन सह रक्षा-सुरक्षा सहकार्यं प्राथमिकताम् अदास्यति इति सः उक्तवान् आसीत्। गोरस्य यात्रा तस्मिन् समये अभवत् यदा अद्यतन व्यापार तनावस्य अनन्तरं द्वयोः देशयोः पुनः संवादः आरब्धः अस्ति। अद्यैव अमेरिका देशेन भारतीय निर्यातेषु ५० प्रतिशतं यावत् शुल्कं, रूस देशात् भारतस्य कच्चे तैलस्य आयाते अतिरिक्तशुल्कं च आरोपितम्। तदपि मोदी-ट्रम्पयोः मध्ये अद्यतन-फोन-वार्तालापेन वातावरणे सकारात्मकः स्वरः प्राप्तः । ट्रम्पस्य निकटसहायकः व्हाइट हाउसस्य पूर्व व्यक्तिगत सुरक्षा निदेशकः च सर्जिओ गोर् अगस्त मासे भारते अमेरिकीराजदूतः दक्षिणमध्य एशियायाः विशेषदूतः च नामाज्र्तिः। सारतः अमेरिकीराष्ट्रपतिना डोनाल्ड ट्रम्पस्य भारते राजदूतस्य चयनं केवलं कूटनीतिकनियुक्तिः एव नास्ति; अमेरिकीविदेशनीतेः स्पष्ट राजनैतिक संकेतं चिह्नयति। सर्जिओ गोर् न पारम्परिकः कूटनीतिज्ञः न च करियरराजदूतः। सः ट्रम्प-प्रशासनस्य आन्तरिक वृत्तस्य सदस्यः अस्ति, अर्थात् सः कश्चन अस्ति यस्य विषये ट्रम्पः व्यक्तिगत रूपेण विश्वसिति, यः च स्वस्य राजनैतिक-प्रवृत्तिः, प्राथमिकता, व्यक्तित्व शैलीं च अवगच्छति एषा नियुक्तिः त्रिविमात् ज्ञेया। प्रथमं, एतत् ट्रम्पस्य ‘व्यक्तिगत केन्द्रित विदेश नीतेः’ विस्तारस्य संकेतं ददाति। पूर्वकार्यकाले अपि ट्रम्पः संस्थागतरूपरेखायाः अपेक्षया व्यक्तिगत गति शीलतायाः आधारेण अधिकं द्विपक्षीय सम्बन्धान् मार्गदर्शनं कुर्वन् आसीत्। मोदी इत्यनेन सह तस्य मैत्री, ‘हाउडी मोदी’, ‘नमस्ते ट्रम्प’ इत्यादयः घटनाः अस्याः नीतेः प्रतिबिम्बाः आसन्। सर्जिओ गोर् इत्यस्य नियुक्तिः अस्य व्यक्तिगत सम्बन्धस्य पुनरुत्थानस्य प्रयासः अस्ति, येन वाशिङ्गटन-नवीन दिल्ली-योः मध्ये संवादः औपचारिकतायाः परं गत्वा राजनैतिकसहानुभूति-मूलः भवितुम् अर्हति। द्वितीयं, एषा नियुक्तिः भारत-अमेरिका-सम्बन्धानां वर्धमानस्य सामरिक गहनतायाः अपि प्रमाणम् अस्ति। ट्रम्प प्रशासनेन क्वाड् समूहं सक्रियं कृत्वा रक्षा प्रौद्योगिकी साझेदारीयां भारतं उच्च स्थाने उन्नतं कृत्वा भारत-प्रशांत-रणनीत्यां भारतं केन्द्र भूमिकां नियुक्तवती ‘भारतस्य दिशाएवक्षेत्रस्य परं च दिशां निर्धारयिष्यति’ इति गोरस्य कथनेन स्पष्टं भवति यत् ट्रम्पदलः भारतं न केवलं भागीदाररूपेण अपितु क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनस्य स्तम्भरूपेण पश्यति। तृतीयम्, एषः निर्णयः ट्रम्पस्य निर्वाचन रणनीत्याः अपि सम्बद्धः अस्ति। भारत-अमेरिका-सम्बन्धेषु सकारात्मक प्रवृत्तयः अमेरिकनराजनीतिषु भारतीय-अमेरिकन-मतदातान् प्रभावितं कर्तुं शक्नुवन्ति-विशेषतः स्विंग्-राज्येषु। गोर् इव दृढनीति पृष्ठभूमि युक्तः अभियानकः निष्ठावान् च अस्मिन् विषये ट्रम्पस्य कृते ‘द्विगुणं लाभं’ सुनिश्चितं कर्तुं शक्नोति: भारते एकः सशक्तः सन्देशः, तथा च आन्तरिक राजनीतिषु एशियाई मतदातानां सहानुभूतिः। तथापि गोरस्य राजनैतिक निष्ठा तस्य कूटनीतिकसन्तुलनं आच्छादयिष्यति वा इति प्रश्नः उत्पद्यते। भारतस्य अमेरिका-देशस्य च मध्ये सामरिकसमागमः अस्ति चेदपि व्यापारः, आँकडासुरक्षा, रूसनीतिः इत्यादिषु विषयेषु मतभेदाः वर्तन्ते। व्यावसायिक कूटनीतिज्ञस्य विपरीतम् एतेषु जटिलविषयेषु सन्तुलितं दृष्टिकोणं स्थापयितुं ट्रम्पस्य निकटसहायकस्य कृते चुनौतीपूर्णं भवितुम् अर्हति।
भारतस्य कृते एषा नियुक्तिः अवसरानां, आव्हानानां च संगमस्य प्रतिनिधित्वं करोति। व्हाइट हाउसस्य सर्वाधिकं विश्वसनीयः व्यक्तिः इति नाम्ना गोरः भारतस्य स्वरं प्रत्यक्षतया ट्रम्पं प्रति प्रसारयितुं शक्नोति, तथा च द्विपक्षीय सम्बन्धेषु तनावस्य सम्भावनायाः आव्हानं करोति यत् व्यक्तिगत गतिशीलतां प्रत्यक्षतया प्रभावितं करोति। सारतः सर्जिओ गोर् इत्यस्य भारतं प्रेषयित्वा ट्रम्पः संकेतं दत्तवान् यत् सः भारतं प्राथमिक विदेशनीति साझेदार रूपेण निरन्तरं द्रष्टुं इच्छति, परन्तु एषः सहकार्यः संस्थागत विश्वासयोः आधारेण न अपितु व्यक्तिगत राजनैतिक विश्वासयोः आधारेण भविष्यति। विशेषतः अमेरिकी प्रशासनस्य अस्थिरस्वभावस्य मध्ये स्वस्य सामरिक स्वायत्ततां निर्वाहयन् भारतं कथं एतस्याः नूतनायाः कूटनीतिकस्थितेः सन्तुलनं करोति इति द्रष्टुं रोचकं भविष्यति।तथापि सर्जिओ गोरस्य नियुत्तäया भारत-अमेरिका-सम्ब्ान्धेषुनूतनः अध्यायः उद्घाट्यते-यत्र राजनैतिक वार्तालापस्य तापःकूटनीतिक वार्ता पेक्षया अधिकं स्पष्टः भविष्यति। भारतेन इदानीं सुनिश्चितं कर्तव्यं यत् एषः तापः तस्य दीर्घकालीन राष्ट्रहितं न आच्छादयति, अपितु, तान् प्रकाशयति।
विदेशमन्त्री एस.जयशंकरः शनिवासरे भारते अमेरिकी राजदूतस्य सर्जिओ गोर् इत्यस्य साक्षात्कारं कृतवान् यः सिनेट्-समित्या पुष्टिं कृत्वा षड्दिवसीय-नवीदिल्ली-भ्रमणं कुर्वन् अस्ति। जयशंकरः इत्यत्र पोस्ट् कृतवान् ‘अद्य नवीदिल्लीनगरे अमेरिकी राजदूत नियुक्तः सर्जिओ गोर् इत्यनेन सह मिलित्वा आनन्दः अभवत्। भारत-अमेरिका-सम्बन्धानां विषये तेषां वैश्विक महत्त्वस्य च चर्चां कृतवन्तः। अहं तस्य नूतन दायित्वस्य शुभकामनाम् अकरोमि। अमेरिकी विदेश विभागस्य अनुसारं गोरस्य सह प्रबन्धन संसाधनस्य उपसचिवः माइकल जे रिगास् अपि गमिष्यति, यत् अक्टोबर् ९ तः १४ पर्यन्तं भवति। एषा यात्रा तस्मिन् समये अभवत् यदा भारतं अमेरिका च सामरिक व्यापार सम्बन्धं सुदृढं कर्तुं कार्यं कुर्वतः सन्ति। उभयपक्षः व्यापार समझौतां अन्तिम रूपेण निर्धारयितुं प्रौद्योगिक्याः रक्षाक्षेत्रे च सहकार्यं वर्धयितुं उपायान् अन्वेषयति। अमेरिकी दूतावासस्य अनुसारं अद्यैव भारतम् आगतःगोर् पश्चात् स्वस्य प्रमाणपत्रं औपचारिक रूपेण प्रस्तुतं करिष्यति। विदेशसचिवः विक्रममिश्री अपि शनिवासरे गोरेण सह मिलितवान्। विदेशमन्त्रालयस्य प्रवक्ता रणधीर जयसवालः साझां कृतवान् यत् विदेशसचिवः विक्रममिश्री अद्य भारते अमेरिकी राजदूतरूपेण नियुक्तेन सर्जिओ गोर् इत्यनेन सह मिलितवान्। तेषां भारत-अमेरिका-व्यापक वैश्विकरण नीतिक साझेदारी विषये तस्य साझीकृत प्राथमिकतानां विषये च उत्पादकचर्चा अभवत्। विदेशसचिवः राजदूत नियुक्तस्य गोर् इत्यस्य कार्ये शुभ कामनाम् अयच्छत्। ततः पूर्वं जयशंकरः २४ सितम्बर् दिनाङ्के न्यूयोर्कनगरे संयुक्तराष्ट्र सङ्घस्य महा सभायाः सत्रस्य पार्श्वे गोर् इत्यनेन सह मिलितवान् आसीत्, यत्र भारत-अमेरिका-रणनीतिक साझेदारी-गहनीकरणस्य विषये द्वयोः नेतारयोः चर्चा अभवत् समागमस्य अनन्तरं अमेरिकी विदेश विभागेन इत्यत्र साझां कृतम्, ‘दक्षिण मध्य एशियायाः अमेरिकी विशेषदूतः भारते च राजदूतरूपेण नियुक्तः सर्जिओ गोर् संयुक्त राष्ट्रसङ्घस्य महासभायाः पार्श्वे विदेशमन्त्री जयशज्र्रेण सह मिलितवान्। ते अमेरिका-भारत सम्बन्धस्य सफलतायाः अग्रे निर्माणं कर्तुं उत्सुकाः सन्ति।