आनन्द शुक्ल। प्रथमं ज्योतिर्लिंगं सोमनाथमन्दिरं सम्प्रति वार्तायां वर्तते। गुजरातदेशे स्थितं एतत् देशस्य महत्त्वपूर्ण तीर्थ स्थलेषु अन्यतमम् अस्ति तथा च १२ शिवज्योतिर्लिंगेषु अन्यतमम् अस्ति। अस्य मन्दिरस्य इतिहासः दीर्घः अस्ति, धरोहरसमृद्धः च अस्ति। ज्ञातव्यं यत् यदा सोमनाथमन्दिरस्य उल्लेखः भवति तदा न केवलं एकवारं द्वौ वा, अपितु पुनः पुनः आक्रमणं कृतम् इति कथ्यते। इतिहासकारानाम् मते अस्मिन् मन्दिरस्य उपरि १७ वारं आक्रमणं कृत्वा मुगलैः लुण्ठितम्। अस्मिन् लेखे वयं भवद्भ्यः मन्दिरस्य उपरि विविधानि आक्रमणानि, तस्य इतिहासः, तस्य भव्यतायाः कथा च कथयिष्यामः। शिवपुराणे सोमनाथमन्दिरस्य अपि उल्लेखः अस्ति। गुजरातस्य सौराष्ट्रप्रदेशस्य वेरावलस्य प्रभास पाटनस्य समुद्रतटे सोमनाथमन्दिरं स्थितम् अस्ति। ज्ञातव्यं यत् एतत् मन्दिरं भगवतः १२ पवित्रज्योतिर्लिंगेषु अन्यतमम् अस्ति। शिवपुराणे १३ अध्याये अपि सोमनाथ मन्दिरस्य उल्लेखः अस्ति। इतिहासकारानाम् मते एतत् मन्दिरं सुवर्णरजत शिलाभिः निर्मितम् आसीत्, परन्तु मुगलैः अनेकवारं आक्रमणं कृतम्।
महमूदगजनवी प्रथमाक्रमणम् अकरोत्-११ शताब्द्यां विदेशाक्रमणमाला महमूदगज्नवी इत्यनेन आरब्धा इति मन्यते। १०२६ तमे वर्षे गुजरात-शासकस्य भीम-प्रथमस्य शासनकाले तुर्की-शासकः महमूद-गज्नवी सोमनाथ-मन्दिरस्य उपरि आक्रमणं कृत्वा बहु क्षतिं कृत्वा पवित्रस्य ज्योतिर्लिंगस्य अपवित्रीकरणं कृतवान्। ११६९ तमे वर्षस्य शिलालेखानुसारं सोलज्र्ीवंशस्य राजा कुमारपालः (११४३–११७२ ई.) अस्य पवित्रस्थलस्य पुनर्निर्माणं कृत्वा तस्य भव्यतां पुनः स्थापयित्वा रत्नैः अलङ्कृतवान्। अलाउद्दीन खिलजी इत्यस्य सेनापतिः १२९९ तमे वर्षे तत् लुण्ठितवान् १२९९ तमे वर्षे गुजरातराज्ये आक्रमणम् अभवत् ।अस्मिन् काले अलाउद्दीनखिलजी इत्यस्य सेनायाः नेतृत्वं उलुघखानः आसीत्। सः वाघेलराजं कर्णं पराजय्य सोमनाथमन्दिरं लुण्ठितवान्। १३०८ तमे वर्षे पुनर्निर्माणं, १३९५ तमे वर्षे जफरखानस्य आक्रमणम्
१३०८ तमे वर्षे सौराष्ट्रस्य चूडासामराजः प्रथमः महिपालः अस्य मन्दिरस्य पुनर्निर्माणं कृतवान्। तस्य पुत्रः खेङ्गारा १३३१ तः १३५१ पर्यन्तं लिङ्गं स्थापितवान् परन्तु १३९५ तमे वर्षे जफरखानः आक्रमणं कृत्वा मन्दिरस्यविनाशंकृतवान् इतिहासकाराःमन्यन्तेयत्अस्मिन् मन्दिरे १७ वारं एतादृशरीत्या आक्रमणं जातम्, मुगलाः च अस्य मन्दिरस्य लुण्ठनं कुर्वन्ति स्म।मन्दिरस्य भव्यतां केन वर्धिता क्रमशः १७ आक्रमणानां अनन्तरं तस्य भव्यता तदा वर्धिता यदा भारतस्य लौहपुरुषः उपप्रधानमन्त्री च सरदारवल्लभभाई पटेलः १९४७ तमस्य वर्षस्य नवम्बर् १२ दिनाङ्के जूनागढं गतवान्। सः सोमनाथ मन्दिरस्य पुनर्निर्माणस्य आदेशं दत्तवान्। धनसङ्ग्रहाय, मन्दिर निर्माणस्य निरीक्षणाय च सोमनाथन्यासस्य स्थापना अभवत्। १९५१ तमस्य वर्षस्य मे-मासस्य ११ दिनाङ्के भारतस्य राष्ट्रपतिः डॉ. राजेन्द्रप्रसादः अस्मिन् मन्दिरे मूर्ति स्थापनं कृतवान्। ततः परं मन्दिरस्य भव्यता वर्धिता अस्ति।
सोमनाथमन्दिरंकिमर्थं वार्तायां वर्तते सोमनाथन्यासस्य अध्यक्षः भारतस्य प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी अस्ति। अयं मन्दिरः अपि वार्तायां वर्तते यतोहि १०२६ तमे वर्षे प्रथमवारं मन्दिरस्य उपरि आक्रमणं कृत्वा सहस्रवर्षं गतम् अस्ति। प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी इत्यनेन सोमनाथ मन्दिरस्य विषये इन्स्टाग्रामे अपि पोस्ट् कृतम् अस्ति।