नवदेहली। मोदीसर्वकारस्य ३.० प्रथमं बजटं २३ जुलाईत: दिनाङ्के प्रस्तुतं भविष्यति। वित्तमन्त्री निर्मला सीतारमणः क्रमशः सप्तमवारं बजटं प्रस्तुतं करिष्यति। बजटसत्रं २२ जुलाईत: १२ अगस्तपर्यन्तं भविष्यति। सा देशस्य प्रथमा वित्तमन्त्री भविष्यति। पूर्वं मोरारजी देसाई इत्यनेन क्रमशः षट् बजटं प्रस्तुतम् आसीत् संसदीयकार्याणां मन्त्री किरेन् रिजिजुः शनिवासरे एतां सूचनां दत्तवान्। सः अवदत् यत् केन्द्रसर्वकारस्य अनुशंसया राष्ट्रपतिद्रौपदी मुर्मू इत्यनेन तस्य अनुमोदनं कृतम्। एतत् बजटं नूतनसर्वकारस्य प्रथमं पूर्णं बजटं भविष्यति। फेब्रुवरीमासे सर्वकारेण अन्तरिमबजटं प्रस्तुतम् आसीत्।
निर्मला नूतनं अभिलेखं निर्मास्यति, मोरारजी देसाई इत्यनेन षड्वारं क्रमशः प्रस्तुतम् आसीत्
निर्मला २३ जुलाईत: दिनाङ्के बजटं प्रस्तुत्य सप्तमवारं क्रमशः एतत् कर्तुं देशस्य प्रथमा वित्तमन्त्री भविष्यति। पूर्वं मोरारजी देसाई इत्यनेन क्रमशः षट् बजटं प्रस्तुतम् आसीत्। परन्तु मोरारजी अधिकतमं १० वारं बजटं प्रस्तुतवान तदनन्तरं पी. चिदम्बरम, प्रणब मुखर्जी च ९ वारं, यशवन्तराव चवन, सीडी देशमुख, यशवन्त सिन्हा च ७ वारं बजटं प्रस्तुतवन्तः। मनमोहन सिंहः टी.कृष्णमचारी च ६ वारं बजटं प्रस्तुतवन्तौ।
अधुना बजटस्य सम्पूर्णं प्रक्रियां अवगच्छन्तु
१. सर्वप्रथमं वित्तमन्त्रालयः सर्वेभ्यः मन्त्रालयेभ्यः, राज्येभ्यः, केन्द्रशासितेभ्यः, स्वायत्तसंस्थाभ्यः नूतनवर्षस्य अनुमानं कर्तुं कथयति इति परिपत्रं निर्गच्छति। नूतनवर्षस्य प्रक्षेपणं दातुं विहाय गतवर्षस्य व्ययस्य आयस्य च विवरणं दातव्यं भवति।
२. अनुमानं प्राप्य केन्द्रसर्वकारस्य शीर्षाधिकारिणः तस्य परीक्षणं कुर्वन्ति। अस्मिन् विषये सम्बन्धित मन्त्रालयानाम्, व्ययविभागस्य च अधिकारिणां मध्ये गहनचर्चा भवति। ततः अनुशंसैः सह वित्तमन्त्रालयं प्रति दत्तांशः प्रेषितः भवति।
३. वित्तमन्त्रालयः सर्वाणि अनुशंसाः विचार्य विभागेभ्यः तेषां व्ययस्य कृते राजस्वं आवंटयति। राजस्व-आर्थिककार्याणां विभागः कृषकाणां लघु व्यापारिणां च विदेशीय संस्थागत निवेशकानां च प्रतिनिधिभिः सह सम्पर्कं कृत्वा स्थितिं गहनतया अवगन्तुं शक्नोति।
४. बजटपूर्व सभायां वित्तमन्त्री सम्बन्धितपक्षैः सह मिलित्वा तेषां प्रस्तावान् माङ्गल्याः च ज्ञायते। एतेषु राज्यानांप्रतिनिधिः,बैंककाःकृषिविज्ञानिनः, अर्थशास्त्रज्ञाः, कर्मचारी सङ्गठनानां प्रतिनिधिः च सन्ति। बजटपूर्व समागमस्य समाप्तेः अनन्तरं वित्तमन्त्री सर्वेषु आग्रहेषु अन्तिमनिर्णयं करोति। वित्तमन्त्री अपि प्रधानमन्त्रिणा सह बजटस्य अन्तिमरूपीकरणात् पूर्वं वार्तालापं करोति।
५. बजटस्य प्रस्तुतीकरणात् कतिपयदिनानि पूर्वं हलवा-समारोहः भवति। विशाले कड़ाहीयां निर्मितं हलवा वित्तमन्त्रालयस्य कर्मचारिणां मध्ये वितरितं भवति। एतेन सह बजटस्य मुद्रणप्रक्रिया आरभ्यते। प्रक्रियायां सम्बद्धाः अधिकारिणः सहायककर्मचारिणः च यावत् बजटं न प्रस्तुतं भवति तावत् मन्त्रालये एव तिष्ठन्ति। अस्य वित्तवर्षस्य बजटं मुद्रितं न अभवत्, संसदसदस्येभ्यः मृदुप्रतिः अपि दत्ताः ।
६. वित्तमन्त्री लोकसभायां सामान्यबजटं प्रस्तुतं करोति। २०१६ पर्यन्तं फेब्रुवरीमासस्य अन्तिमे दिने प्रस्तुतम् आसीत्। प्रतिवर्षं१फेब्रुवरी दिनाङ्के अस्य प्रस्तुतिः आरब्धा। अस्मिन् वर्षे प्रथमवारं सर्वे बजट दस्तावेजाःयूनियनबजट्मोबाईलेउपलब्धाः अभवन्।
पूर्णं अन्तरिमं च बजटं किम् ? तयोः कः भेदः ?
केन्द्रीय बजटं देशस्य वार्षिकवित्तीय लेखा अस्ति। अन्येषु शब्देषु, बजटं वर्षविशेषस्य सर्वकारस्य अर्जनस्य व्ययस्य च अनुमानितं विवरणं भवति। बजटस्य माध्यमेन आगामि वित्तीय वर्षे स्वस्य अर्जनस्य तुलने कियत्पर्यन्तं व्ययितुं शक्नोति इति निर्णयं कर्तुं प्रयतते। प्रत्येकस्य वित्तीय वर्षस्य आरम्भे एव सर्वकारेण बजटं प्रस्तुतं कर्तव्यं भवति। भारते वित्तवर्षस्य अवधिः १ एप्रिलतः ३१ मार्चपर्यन्तं भवति। अन्तरिम बजटेन यावत् सामान्यनिर्वाचनस्य निर्णयः न भवति, नूतनसर्वकारस्य निर्माणानन्तरं पूर्णबजटस्य घोषणा न भवति तावत् देशस्य संचालनाय सर्वकाराय धनं प्रदत्तं भवति अन्तरिम बजट् इति पदं आधिकारिकं नास्ति। आधिकारिक तया तस्य नाम न्न्दूा दह Aम्म्दल्हू इति।