आनन्द शुक्ल:। रूस-युक्रेन-युद्धस्य मध्यं भारतस्य विदेश नीतिः,प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी-महोदयस्य कूटनीतिक कुशलता च पुनः वैश्विक-शीर्षकेषु सन्ति। वस्तुतः गतसप्ताहे प्रधान मन्त्री नरेन्द्रमोदी रूसराष्ट्रपतिव्लादिमीर् पुटिन् इत्यनेन सह अस्मिन् सोमवासरे च युक्रेनदेशस्य राष्ट्रपतिना वोलोडिमिर् जेलेन्स्की इत्यनेन सह पृथक् पृथक् वार्ताम् अकरोत्, एतत् सर्वं च अलास्कादेशे अमेरिकीराष्ट्रपतिः डोनाल्ड ट्रम्प- पुटिन्-योः मिलनात् पूर्वमेव अभवत्। यदा अमेरिका-भारतयोः व्यापार-तनावः चरमस्थाने आसीत् तस्मिन् काले मोदी-पुटिन-वार्ता अभवत्। ट्रम्पः भारतीय-उत्पादानाम् उपरि २५ज्ञ्, ततः ५०ज्ञ् शुल्कं वर्धयितुं घोषितवान् आसीत्, भारत-रूसयोः ऊर्जा-रक्षा-सौदानां अपि सः मुक्ततया आलोचनां कुर्वन् आसीत् पुटिन् इत्यनेन सह दूरभाषेण सम्भाषणे मोदी न केवलं युक्रेनयुद्धस्य नवीनतमस्थितिं ज्ञातवान्, अपितु द्वयोः देशयोः ‘विशेषं विशेषाधिकारयुक्तं च सामरिकसाझेदारीम्’ अधिकं गभीरं कर्तुं स्वस्य प्रतिबद्धतां पुनः अवदत् अस्मिन् व्यापारः, निवेशः, रक्षा-तकनीकीसहकारः,नागरिकविमाननम्, रसायन-उद्योगः अपि चर्चा अभवत्। अस्य संवादस्य माध्यमेन भारतेन अमेरिकादेशाय स्पष्टः सन्देशः दत्तः यत् ऊर्जास्रोतानां चयनं विपण्यवैश्विकस्थितौ आधारितं भवति तथा च रक्षासौदाः राष्ट्रियसुरक्षायाः आवश्यकताभिः निर्धारिताः भवन्ति। एतत् मोदी इत्यस्य कूटनीतिस्य उदाहरणम् अस्ति यस्मिन् सः अन्तर्राष्ट्रीय दबावस्य अभावे अपि सामरिकं स्वातन्त्र्यं निर्वाहयति। तस्मिन् एव काले ज़ेलेन्स्की इत्यनेन सह वार्तायां मोदी भारतस्य ‘स्थिरं सुसंगतं च’ वृत्तिम् पुनः उक्तवान् यत् युद्धस्य समाधानं केवलं राजनैतिक-कूटनीतिक-मार्गेण एव सम्भवम् इति। अपरपक्षे ज़ेलेन्स्की रूसस्य ऊर्जानिर्यातस्य विशेषतः तैलस्य सीमां स्थापयितुं आवश्यकतायाः उपरि बलं दत्तवान् यत् तस्य युद्धस्य वित्तीय क्षमता न्यूनीभवति। युक्रेनदेशेन अपि सूचितं यत् मोदी संयुक्त राष्ट्रसङ्घस्य महासभायाः सत्रस्य समये न्यूयॉर्कनगरे जेलेन्स्की इत्यनेन सह व्यक्तिगतरूपेण मिलितुं शक्नोति। परन्तु भारतेन एतस्य आधिकारिकरूपेण पुष्टिः अद्यापि न कृता।भवद्भ्यः वदामः यत् भारतं चीनवत् एतावता रूसस्य आलोचनां कर्तुं निवृत्तः अस्ति तथा च कस्यापि शान्तिपरिकल्पने उभयपक्षस्य समावेशः महत्त्वपूर्णः इति मन्यते। एतस्य संतुलनस्य निर्वाहः मोदीयाः कूटनीतिस्य विशेषः अस्ति। मोदी इत्यस्यकूटनीतिः अस्ति-न तु रूसेन सह सम्बन्धं दुर्बलं करोति, न च युक्रेन देशस्य पूर्णतया अवहेलनां करोति। एषा स्थितिः अवश्यमेव सूचयति यत् रूस-युक्रेन-देशौ भारतं प्रधानमन्त्रिणं नरेन्द्रमोदीं च एकं नेतारं पश्यन्ति यस्य संवादस्य मध्यस्थतायाः च क्षमता वर्तते, यद्यपि भारतं औपचारिकरूपेण ‘मध्यस्थस्य’ भूमिकायां नास्ति। भवद्भ्यः वदामः यत् भारतेन रूस-युक्रेन-युद्धे आरम्भादेव सन्तुलितं वृत्तिः स्वीकृता, न तु रूसस्य निन्दा कृता, न च युद्धस्य वैधतां दत्तम्। अस्य कारणात् नूतन दिल्ली उभयपक्षेण सह विश्वाससम्बन्धं निर्वाहयितुम् सफला अभवत्। पुटिन्, जेलेन्स्की च मोदी इत्यनेन सह पृथक् पृथक् दूरभाषेण वार्तालापं कुर्वन्तौ ज्ञायते यत् ते भारताय स्वस्वस्थानं स्पष्टीकर्तुं इच्छन्ति, येन अलास्कानगरे ट्रम्प-पुटिन्-समागमात् पूर्वं भारतस्य दृष्टिकोणं समर्थनं च प्राप्नुयुः। मोदी इत्यस्य कूटनीतिस्य विशेषः अस्ति यत् सः ‘सर्वैः सह मैत्री, कस्यापि आश्रयः नास्ति’ इति सिद्धान्तं अनुसरति। भारतस्य ऊर्जा-आवश्यकता रूस-देशेन सह सम्बद्धा अस्ति, यदा तु पाश्चात्य-देशैः, अमेरिका-देशेन सह भारतस्य सामरिक-आर्थिक-हितम् अपि अस्ति। एतादृशे सति भारतं कस्मिन् अपि एकस्मिन् शिबिरे सम्मिलितुं न अपितु ‘विश्वसनीयस्य वार्ताकारस्य’ भूमिकां कर्तुं शक्नोति। अन्तर्राष्ट्रीय राजनीतिषु प्रायः ‘विश्वसनीयाः, तटस्थाः, सम्मानिताः च’ नेतारः आवश्यकाः भवन्ति ये परस्परविरोधिनः पक्षैः सह विना किमपि पूर्वाग्रहं वार्तालापं कर्तुं शक्नुवन्ति। पुटिन्,जेलेन्स्की च मोदी इत्यनेन सह सम्पर्कं कृत्वा दर्शयति यत् ते भारतं तादृशं नेतारं पश्यन्ति। भारतं सार्वजनिक रूपेण मध्यस्थतां न दातुं शक्नोति चेदपि स्पष्टं यत् भारतस्य ‘शांत कूटनीतिः’वैश्विकस्तरस्यगम्भीरतापूर्वकं गृह्यते, विशेषतः रूस-युक्रेन-संकटस्य मध्ये। एतत् मोदी-महोदयस्य अन्तर्राष्ट्रीय प्रतिष्ठायाः,भारतस्यवर्धमानस्य कूटनीतिक बलस्य च प्रमाणम् अस्ति। अपरपक्षे अमेरिकीराष्ट्रपतिः ट्रम्पः अन्तिमेषु मासेषु स्वं ‘वैश्विकशान्तिकर्ता’ इति प्रक्षेपणं कर्तुं प्रयतते- भवेत् तत् आर्मेनिया-अजरबैजान-सौदां वा सम्भाव्यं पुटिन्-जेलेन्स्की-समागमम्। जूनमासे ट्रम्पः अपि कनाडादेशात् प्रत्यागच्छन् मोदीं अमेरिकादेशे स्थगितुं प्रार्थितवान् आसीत्। पाकिस्तान सेनाप्रमुखस्य असीम मुनीरस्य श्वेतभवनस्य भ्रमणात् एक दिनपूर्वं एतत् आमन्त्रणं विस्तारितम् आसीत्। भारतीय कूटनीतिक वृत्तेषु आशज्र आसीत् यत् ट्रम्पः मोदी-मुनीर-योः एकस्मिन् प्रâेम-मध्ये स्थापयितुं प्रयतते, भारत-पाकिस्तान-योः संयोजनस्य गलतसन्देशं प्रेषयति इति। अतः मोदी ट्रम्पस्य आमन्त्रणं विनयेन अङ्गीकृतवान्। परन्तु मोदी इत्यस्य पुटिन्-जेलेन्स्की-इत्यनेनसह वार्तालापः, ट्रम्पस्य अमेरिका-भ्रमणस्य प्रस्तावस्य अङ्गीकारस्य निर्णयः च दर्शयति यत् भारतम् अद्य बहुपक्षीय-कूटनीति-क्षेत्रे कुशलः क्रीडकः अस्ति मोदीशैली न तत्कालं दबावानां समक्षं पतति, न च अवसरवादी ‘शोकेस कूटन्ाीति’-मध्ये फसति। अपितु सः भारतं एकं उत्तरदायी सन्तुलितं च शक्तिकेन्द्रंरूपेणप्रस्तुतंकरोति यत् युद्धे शान्तियोः च स्वतन्त्रं प्रभावशालिनीं च भूमिकां कर्तुं शक्नोति।