अभय शुक्ल। रूसराष्ट्रपतिव्लादिमीर् पुटिन् इत्यस्य भारतयात्रायाः कारणात् ऊर्जा, रक्षा, परमाणुसहकार्यं, आतज्र्वादविरोधी रणनीतिः, आर्थिकसाझेदारी च इत्यादिषु अनेकक्षेत्रेषु नूतनं गतिः प्राप्ता अस्ति एषा यात्रा तस्मिन् काले अभवत् यदा अमेरिकादेशेन रूसी तैलकम्पनीषु रोस्नेफ्ट्, लुक्ऑयल् इत्येतयोः उपरि कठोर प्रतिबन्धाः कृताः आसन्, रूसस्य तैलस्य आयातस्य न्यूनीकरणाय भारते दबावः वर्धमानः आसीत् एतस्याः पृष्ठभूमितः पुटिन् इत्यस्य सन्देशः स्पष्टः आसीत् यत् रूसदेशः भारतस्य ऊर्जायाः ‘विश्वसनीयः स्रोतः’ अस्ति, भविष्यति च।
पीएम मोदी-पुटिन्-योः संयुक्त-पत्रकार सम्मेलने रूस-राष्ट्रपतिना उक्तं यत् भारतस्य तीव्रगत्या वर्धमानायाः अर्थव्यवस्थायाः आवश्यकतायाः तैलस्य, गैसस्य, अङ्गारस्य च निरन्तरं आपूर्तिं कर्तुं रूसः प्रतिबद्धः अस्ति। उल्लेखनीयं यत् रूसदेशः विश्वस्य तृतीयः बृहत्तमः तैलनिर्माता अस्ति, तस्य गैसस्य भण्डारः अपि अस्ति, तथा च पुटिन् इत्यनेन अपि सूचितं यत् पारम्परिक ऊर्जायाः परं द्वयोः देशयोः परमाणु ऊर्जायाः सहकार्यस्य विस्तारः भविष्यति, यत्र लघुमॉड्यूलर-अभियात्रिकाः, प्लवमानाः परमाणु संस्थानानि, चिकित्सा-कृषौ च परमाणु-प्रौद्योगिकीनां उपयोगः च सन्ति तदतिरिक्तं भारत-रूस-देशयोः कुडन्कुलम्-परमाणुपरियोजनायाः प्रगतेः समीक्षां कृत्वा भारते द्वितीयपरमाणुविद्युत्संस्थानस्थले उन्नत चर्चा कृता। एतेन भारतस्य दीर्घकालीन ऊर्जासुरक्षायां निर्णायकं योगदानं भविष्यति। अपि च अस्य भ्रमणस्य सर्वाधिकं सामरिकं उपलब्धिः रक्षाक्षेत्रे संयुक्त निर्माणस्य प्रवर्धनम् आसीत्।
रूसदेशः भारते स्वस्य शस्त्राणां सैन्यमञ्चानां च स्पेयरपार्ट्स्, उपकरणानि च उत्पादयितुं सहमतः अभवत्। उन्नत रक्षा व्यवस्थानां संयुक्तसहविकासस्य सह निर्माणस्य च पुनरुत्थानस्य अपि उभयपक्षेण निर्णयः कृतः। भारतीयसशस्त्रसेनानां आवश्यकतां विचार्य संयुक्तोद्यमात् तृतीयदेशेषु निर्यातस्य सम्भावना अपि अन्वेषिता । भवद्भ्यः वदामः यत् एतत् प्रथमवारं यत् रूसदेशेन मेक इन इण्डिया-उपक्रमस्य अन्तर्गतं स्वस्य रक्षापारिस्थितिकीतन्त्रं भारतं प्रति स्थानान्तरयितुं ठोसप्रतिबद्धता स्पष्टतया प्रकटिता। उल्लेखनीयं यत् सशस्त्रसेनाः चिरकालात् आक्रोशं कुर्वन्ति यत् रूसदेशात् महत्त्वपूर्णानां स्पेयरपार्ट्स्-उपकरणानाम् आपूर्तिः दीर्घकालं यावत् भवति, येन भारतात् क्रीतसैन्यव्यवस्थानां परिपालनं प्रभावितं भवति अस्मिन् विषये भारत-रूसयोः संयुक्तवक्तव्ये उक्तं यत्, ‘प्रौद्योगिक्याः स्थानान्तरणद्वारा ‘मेक-इन्-इण्डिया’ कार्यक्रमस्य अन्तर्गतं रूसीशस्त्राणां रक्षा साधनानाञ्च परिपालनाय भारते स्पेयरपार्ट्स्, घटकानां, अन्येषां च उत्पादानाम् संयुक्तनिर्माणं प्रवर्तयितुं पक्षद्वयं सहमतिः अभवत् संयुक्तवक्तव्यस्य अनुसारं भारतीय सशस्त्र सेनानां आवश्यकतानां पूर्तये संयुक्तोद्यमानां स्थापनां कृत्वा परस्पर मैत्रीपूर्णतृतीयदेशेभ्यः निर्यातं कर्तुं अपि पक्षद्वयं सहमतम्। संयुक्तवक्तव्ये उक्तं यत् उन्नतरक्षाप्रौद्योगिकीनां प्रणालीनां च संयुक्तरूपेण सह विकासाय सहनिर्माणाय च भारत-रूस-रक्षा साझेदारी पुनः प्रारभ्यते। इदमपि ज्ञातव्यं यत् द्वयोः देशयोः रक्षा मन्त्रिणां समागमे रक्षामन्त्री राजनाथसिंहः तस्य रूसी समकक्षः आन्द्रेई बेलोसोवः च द्विपक्षीय रक्षासहकार्यं वर्धयितुं संकल्पं कृतवन्तौ। समागमे भारतीयपक्षेण स्वस्य युद्धक्षमतावर्धनार्थं रूसदेशात् एस-४०० क्षेपणास्त्रप्रणालीनां अतिरिक्तमालानां क्रयणे तीव्ररुचिः प्रकटिता।अपि च भारत-रूस-व्यापारे महत्त्वपूर्णं असन्तुलनं दृष्ट्वा (रूसस्य ऊर्जा-आयातः अधिकः अस्ति) रूस-देशः भारतीय-वस्तूनाम् अधिकं विपण्य-प्रवेशं दातुं सहमतः अभवत् २०३० तमे वर्षे १०० अरब डॉलरं यावत् व्यापारं प्राप्तुं द्वयोः देशयोः लक्ष्यम् अस्ति। वैकल्पिक व्यापारमार्गेषु अपि प्रगतिः सूचिता, यथा गलियारा
पहलगाम्-मास्को-नगरस्य क्रोकस्-नगरभवनयोः आक्रमणानां उल्लेखं कृत्वा द्वयोः देशयोः अन्येषां वैश्विक-आतज्र्वादीनां जालपुटानां विरुद्धं कठोर कार्याणि कर्तुं आह्वानं कृतम् ‘शून्यसहिष्णुता’ नीते ‘द्वैध मानकानां अस्वीकारः’ च इति विषये बलं दत्तम् ततः परं पुटिन् ‘वयं मिलित्वा गमिष्यामः, मिलित्वा वर्धयिष्यामः’ इति भारतीयनारेण भारत-रूसयोः मैत्रीं प्रकटितवान्। राष्ट्रपतिद्रौपदी मुर्मू इत्यनेन आयोजिते राज्यभोजस्य भारतीय-रूसी-सङ्गीतेन, विविधैः व्यञ्जनैः च सांस्कृतिकसम्बन्धाः प्रकाशिताः कश्मीरी केसर, असमिया चाय, प्रधानमन्त्री मोदी इत्यनेन प्रस्तुता गीता इत्यादीनि उपहाराः अस्याः साझेदारी-भावनागहनतां प्रतिबिम्बयन्ति स्म। सारतः रूस-राष्ट्रपतिस्य एषा यात्रा दर्शयति यत् भारतं केवलं शस्त्र क्रयणं न भवति, अपितु सह-उत्पादने सह-विकासे च प्रवृत्तः सामरिकः भागीदारः अस्ति। अस्य त्रयः प्रमुखाः पक्षाः विशेषतया महत्त्वपूर्णाः सन्ति। प्रथमं रक्षासहकार्यस्य परिवर्तनशीलस्वभावः। स्मरामः यत्शीतयुद्धात्२०१० पर्यन्तं भारत-रूस-रक्षासम्बन्धः मुख्यतया उपकरणक्रयणे एव सीमितः आसीत् । अनेनद्वौसमस्याःउत्पन्नाः-स्पेयरपार्ट्स्-आपूर्तिः विलम्बः,प्रौद्योगिक्याःआश्रयःच। अस्मिन् भ्रमणकाले पुटिन् इत्यस्य वचनं यत् रूसस्य मतं यत् भारते महत्त्वपूर्णघटकाः उत्पादिताः भवेयुः इति द्वयोः देशयोः सम्बन्धेषु संरचनात्मकं परिवर्तनं घोषयति। एतस्यपरिवर्तनस्य अर्थः रसदस्वतन्त्रता, ‘स्वावलम्बित भारतस्य’ लक्ष्यं प्रति वास्तविक प्रगतिः, भारतस्य रक्षा निर्यातकस्यभवितुं नूतनपदं च रूसस्य एतत् परिवर्तनं केवलं राजनैतिक सौहार्दस्य परिणामः नास्ति, अपितु वैश्विकभूराजनीतेः पाfरवर्तनस्य आवश्यकता अपि अस्ति। पाश्चात्यप्रतिबन्धानां मध्ये रूसदेशः विश्वसनीयं विपण्यं अन्वेषयति, भारतं तु महाशक्ति साझेदारं अन्वेषयति यस्य प्रौद्योगिकी, सामरिक लचीलता च तस्याः सामरिकक्षमतां वर्धयति। अपि च, ऊर्जासुरक्षा भारतस्य कृते रक्षा इव महत्त्वपूर्णा अस्ति। अमेरिकीदबावस्य मध्ये रूसस्य निरन्तरं आपूर्तिः भविष्यति इति आश्वासनं स्पष्टं सन्देशं प्रेषयति यत् भारतं स्वस्य ऊर्जानीतौ सामरिकस्वायत्ततां निर्वाहयिष्यति। परमाणुऊर्जाक्षेत्रे एसएमआर तथा फ्लोटिंग् प्लाण्ट् इत्यादीनां भाविप्रौद्योगिकीनां विषयेचर्चाःदर्शयन्तियत्देशद्वयं पारम्परिक साझेदारीम् उच्चप्रौद्योगिकी सहकार्यरूपेण परिणमयति। इत्यादयः वैकल्पिक व्यापारमार्गाः वैश्विकशक्ति प्रतिस्पर्धायाः युगे भारतं स्थलसमुद्रसन्तुलनं प्रदास्यन्ति। पुटिन् इत्यस्य भारतयात्रायाः वैश्विकनिमित्तानि प्रकाशयन्ति यत् एषः केवलं द्वयोः देशयोः साझेदारीकार्यक्रमः एव नास्ति, अपितु वैश्विकराजनीतेः संकेतः अपि अस्ति। यस्मिन् काले अमेरिका रूसदेशे प्रतिबन्धान् वर्धयति, चीनदेशः च आक्रामकरूपेण वर्धमानः अस्ति,तस्मिन् काले भारत-रूस-समीकरणं स्थिर-धुरीरूपेण उद्भवति २०२६ तमे वर्षे भारतस्य ब्रिक्स-सङ्घस्य अध्यक्षत्वेन एषा साझेदारी वैश्विक-आर्थिक-राजनैतिक-मञ्चेषु नूतनानि संतुलनानि निर्मातुं शक्नोति इदमपि स्पष्टं जातं यत् भारतं केवलं एसओ-३०, मिग्, टज्र्ं वा आयाति देशः नास्ति; अधुना निर्माणं, सहविकासं, निर्यातं च प्रति गच्छति। प्रथमवारं तृतीयदेशेभ्यः संयुक्तनिर्यातस्य रूसस्य प्रस्तावः अस्य परिवर्तनस्य पुष्टिं करोति। एतेन भारतस्य रक्षा-उद्योगस्यविस्तारः भविष्यति, रोजगारस्य, प्रौद्योगिकी-क्षमतायाः च वृद्धिः भविष्यति, भारतस्य ‘प्रौद्योगिकी-ग्राहकात्’ ‘प्रौद्योगिकी-साझेदार’ इति परिवर्तनं भविष्यति।ननु पुटिन्-महोदयस्य यात्रा भारत-रूस-सम्बन्धस्य तृतीय-युगस्य आरम्भः अस्ति, यत्र रक्षा, ऊर्जा, परमाणु-आतज्र्वाद-विरोधी-सहकार्यं, व्यापारः च सर्वाणि संयुक्त-उत्पादन-निर्माण-प्रतिरूपे एकीकृतानि सन्ति। वैश्विकशक्ति असन्तुलनस्य युगे एषा साझेदारी भारतं बहुध्रुवीयविश्वस्य सामरिकस्वायत्ततां, प्रौद्योगिकी उन्नतिं, प्रभावं च वर्धयितुं समर्थयति