डा. चन्द्र भूषण द्विवेदी
मनोभ्रंश: अथवा चित्तभ्रंश: आन्ग्लभाषायां ‘डिमैन्शिया’ इति कथ्यते। एतत् यदा कृत्रिमप्रकाशस्य संसर्गेण जीवति तदा शरीरस्य स्नायुतंत्रिकाक्षयस्य कारणेन उत्पद्यते। वस्तुतः एषा न्यूरोलॉजिकल समस्या अस्ति। दिल्लीविश्वविद्यालयस्य शोधकर्तृभि: कृतेन अध्ययनेन ज्ञायते यत् प्रकाशप्रदूषणेन निद्रां कथं बाधितं भवति, तंत्रिकाक्षयं च कथं त्वरयति।इदं शोध- अध्ययनम् दिल्लीविश्वविद्यालयस्य दक्षिण- परिसरस्य आनुवंशिकी- विभागे कार्यं कुर्वन्त: प्रेरणा- अग्रवाल्, वीरेन्दर्, तथा प्रो. सुरजित्- सर्कार् इत्येताभ्यां कृतम्। प्रो. सर्कार्-वर्य: इण्डियन्-एक्सप्रेस्वार्तापत्रम् उद्दिश्य अवदत् यत् प्रथमवारं वयं प्रदर्शितवन्त: यत् प्रकाश प्रदूषणस्य वृद्धे: कारणेन अथवा अन्यै: जीवनशैल्या: बाधाया: कारणात् निद्राया: अभाव: अल्जैमर्, पार्किन्सन् इत्यादीनां वयोवृद्धानां मस्तिष्करोगाणां शीघ्रं तीव्रं च विकासं जनयितुं शक्नोति इति। अध्ययनस्य निष्कर्षा: ‘ न्यूरोकेमिस्ट्री इण्टर्न्याशनल् ‘ इति अन्तर राष्ट्रिय पत्रिकायां प्रकाशिता: सन्ति। प्रो. सर्कार: अवदत् यत् तेषां निष्कर्षा: सूचयन्ति यत् निद्राया: समुचितप्रबन्धनेन एतेषां दुर्बलकारीनां रोगाणां प्रभावस्य महती विलम्ब: वा न्यूनीकरणं भवेत् इति।
मनोभ्रंश: तथा अन्यानि आयु: सम्बद्धा: मस्तिष्क- विकारा: प्रमुखा: वैश्विक- समस्या: अभवन्, यत्र केवलं अल्जैमर्- रोग: एव विश्वव्यापीरूपेण वृद्धानां मध्ये सर्वेषु प्रकरणेषु चतुर्थांशात् अधिकानां कृते उत्तरदायी: अस्ति। भारते मनोभ्रंश- रोगेण पीडिता: जनानां संख्या २०५० तमवर्षपर्यन्तं प्राय: १४.३ दशलक्षं यावत् वर्धेत इति अध्ययनानि अनुमन्यन्ते। स्मरणशक्ति: क्षय: , भ्रम: , सामाजिक- निष्कर्ष:, दैनन्दिन कार्येषु कष्टम् इत्यादीनां लक्षणै: लक्षिता: न्यूरोडी जेनेरेटिव- विकारा: मस्तिष्के न्यूरान्- इत्यस्य अपरिवर्तनीयाहान्या परिणता: भवन्ति। प्रो.सर्कार्इत्यस्यमतेन,एतेनिष्कर्षा: आधुनिक जीवन शैल्या: विषये नूतनं प्रकाशं प्रकाशयन्ति, विशेषत: उज्वल-प्रकाशयुक्तेषु नगरीयपरिसरेषु, कथं निश्शब्दतया मस्तिष्कस्य स्वास्थ्यं न्यूनं करोति इति। अपि च, प्रकाश: दिनरात्रेभ्य: केवलं संकेतात् अपि अधिक: अस्ति। इदं मस्तिष्कस्य आन्तरिक- लयस्य संरक्षणे महत्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। परन्तु अद्यत्वे जगति,, यत्र नगरस्य दीपानि कदापि म्लानानि न भवन्ति तथा रात्रौ विलम्बपर्यन्तं पटलानि प्रकाशन्ते, तत्र मस्तिष्कस्य सूक्ष्मं सन्तुलनं बाधितं भवति। संशोधका: चेतयन्ति यत्, कृत्रिम प्रकाशस्य निरन्तरं संसर्ग: गुप्त- हानिं जनयति, विशेषत: तेषु जनेषु, ये पूर्वमेव अल्जैमर्, पार्किन्सन् इत्यादीनां न्यूरोडीजेनेरेटिव- रोगेण पीडिता: सन्ति। ते प्रयोगार्थं आनुवंशिकरूपेण निर्मितानां ‘प्रâूट् – फ्लै’ ( ड्रोसोफिला मेलानोगास्टर्) उपयोगं कृतवन्त: , ये विषाक्तस्य टाउ- प्रोटीन् इत्यस्य मानव- रूपं वहन्ति, यत् अल्जैमर्- रोगस्य लक्षणं अस्ति। वस्तुतः ‘प्रâूट्- फ्लै’ इत्येषा अनेकप्रकाराणां लघु- उड्डीयमान – कीटान् निर्दिशति, ये पक्वं वा सिक्तं वा फलानि, शाकानि, मद्यम्, सिरका इत्यादीनां स्फुर- द्रवानां प्रति, अण्डुं दातुं, आकर्षिता: भवन्ति। शोधदलेन ज्ञातम् यत् यदा एता: उड्डीयमाना: कीटान् निरन्तरं कृत्रिमप्रकाशस्य संस्पर्शे आगता: , तेषां सामान्यनिद्रा – विन्यासं बाधितवन्त: , तदा तेषां मस्तिष्क – कोशिका: बहुशीघ्रं क्षयिता: अभवन् इति।
उड्डीयमाना: कीटान् गतिकठिनतानां प्रारम्भिक- लक्षणं दर्शयन्ति। तथा च तेषु मस्तिष्कक्षेत्रेषु स्पष्ट संरचनात्मक क्षति: लक्षिता आसीत् ये स्मृतिं, शिक्षणं, निद्रां च नियन्त्रयन्ति। शोधकर्तार: अवलोकितवन्त: यत् अस्वस्थ प्रकाशसंसर्ग: टाउ-प्रोटीनसम्बद्ध- रोगस्य कृते त्वरकपेडल इव कार्यं करोति। कृत्रिम- प्रकाश- संसर्ग: दीर्घकालं यावत् विक्षुब्धेन सर्केडियन- लयेन, विक्षुब्धेन निद्रा-जागरण-चक्रै: च सम्बद्ध: अस्ति। नवीनतम्-अध्ययनं आण्विक-कोशिकीय-परिवर्तनेषु कृत्रिम प्रकाशस्य सम्भाव्य-भूमिकांदर्शयति यत् न्यूरोडीजेनेरेशनं चालयति। परन्तु शोधकर्तार: अवदन् यत् कोशिकीय स्तरस्य प्रकाशप्रदूषणं रोगप्रगति: कथं तीव्रं करोति इति पूर्णतया अवगन्तुं अधिकसंशोधनस्य आवश्यकता वर्तते। अध्ययनं कथयति यत् रात्रि- कालीन – शिफ्ट- कर्मकरा:, दूरभाष द्वारा अनन्ततया स्क्रोलिंग् कुर्वन्त: जना: प्राय: निरन्तरं कृत्रिमप्रकाशे निवसन्ति इति। अस्माकं प्राकृतिकस्य सर्केडियन- लयस्य रक्षणं दीर्घकालं यावत् मस्तिष्कस्य क्षतिं न्यूनीकर्तुं सरलतमेषु अपि च सर्वाधिकप्रभावशालिषु उपायेषु अन्यतम: भवितुं अर्हति। अस्माकंशरीरेजैविक घट्टिका भवति या शरीरस्य जैविक क्रियाकलापस्य दिनचक्रगति: लयस्य च नियन्त्रयति। एष: एव सर्केडियन्- लय: इति कथ्यते।