हरिकृष्ण शुक्ल/देहरादून। यूपीएनएल-कर्मचारिणां अनिश्चितकालं हड़तालं कृत्वा अद्य उत्तराखण्डे सर्वकारी सेवासु, अस्पताल सञ्चालनेषु च महत्त्वपूर्णः प्रभावः अभवत्। दून-अस्पताले, सुशीला तिवारी-अस्पताले च रोगिणः महतीं कष्टानां सामनां कृतवन्तः देहरादूनस्य मुख्यचिकित्साधिकारी डॉ. मनोजशर्मा इत्यनेन उक्तं यत् अद्य हड़तालस्य प्रभावः दून-अस्पताले अभवत्। केचन कष्टानि अभवन्, परन्तु समये सज्जतायाः कारणेन स्थितिः नियन्त्रणे अभवत् समाचारानुसारं दून-अस्पताले यूपीएनएल-संस्थायाः १८९ कर्मचारीः हड़तालं कुर्वन्ति। चिकित्सालयस्य परिचालने बाधां न भवेत् इति चिकित्सालयप्रबन्धनेन अन्येषां कर्मचारिणां कर्तव्यसूचिकासु परिवर्तनं कृतम् अस्ति। अधिकारिणां मते ५८ परिचारिकाः, १०८ सफाईकर्तारः, २० लिपिकाः, त्रयः औषधविक्रेतारः च हड़ताले भागं गृह्णन्ति। चिकित्सालयस्य लिपिक बलंसीमितम्अस्ति,अतः२०लिपिकानांयुगपत् हड़तालेनबिलिंग्,पञ्जीकरणव्यवस्थाचबाधिता अभवत्।
इतरथा हल्द्वानी-नगरस्य सुशीला तिवारी-अस्पताले यूपीएनएल-संस्थायाः २०० तः अधिकाः कर्मचारी हड़तालं कुर्वन्ति। प्रभावः सर्वेषु मण्डलेषु दृश्यते।
यूपीएनएल-कर्मचारिणां हड़तालेन सर्वेषु १३ मण्डलेषु सर्वकारीय कार्यालयाः प्रभाविताः सन्ति। कर्मचारिणां कार्यभारः वर्धितः, जनाः कष्टानां सामनां कुर्वन्ति। ते स्थायी रोजगारस्य आग्रहं कुर्वन्ति।
राजधानी देहरादूननगरस्य परेडग्राउण्ड् इत्यस्य समीपे सोमवासरे सहस्राणि कर्मचारिणः अनिश्चित कालं यावत् हड़तालं आरब्धवन्तः। कर्मचारिणः पूर्वं चेतावनीम् अददुः यत् यदि नवम्बर् ९ दिनाज्र्पर्यन्तं सर्वकारः ठोसनिर्णयं न करोति तर्हि ते नवम्बर् १० दिनाङ्केआन्दोलनंआरभेत।नियतदिनाङ्के कर्मचारिणः वीथिं गत्वा स्वविरोधं पञ्जीकृतवन्तः, यत् अनिश्चितकालं यावत् निरन्तरं भविष्यति।
स्वास्थ्यविभागः, विद्युत्निगमः पेयजलनिगमः च सर्वाधिकं दबावं प्राप्नुवन्ति-उत्तराखण्डस्य चिकित्सालयाः (यथा शासकीय दूनचिकित्सा महाविद्यालयः) प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रेषु च यूपी एनएल-कर्मचारिणः बहूनां संख्यायां सन्ति, येषु नर्साः, औषधविदः, प्रयोगशालाप्रविधिज्ञः, सफाई कर्मी, पञ्जीकरणलिपिकः च सन्ति तदतिरिक्तं विद्युत् आपूर्तिः जलवितरणं च सम्बद्धेषु कार्येषु तकनीकी सहायककर्मचारिणः नियोजिताः भवन्ति। विद्यालयेषु शैक्षिक संस्थासु च सहायता कर्मचारिणः सुरक्षा कर्मचारिणः च। केषुचित् प्रशासनिक-अपुलिस-भूमि कासु समर्थन-कर्मचारिणः। ते विभिन्नेषु सर्वकारीय कार्यालयेषु लिपिकाः, सङ्गणकसञ्चालकाः, चालकाः, सुरक्षारक्षकाः, अन्ये च सहायककर्मचारिणः इति रूपेण नियोजिताः सन्ति एते कर्मचारीः जिला नियोजने, सांख्यिकी, अन्येषु स्थानीय सर्वकार कार्यालयेषु अपि महत्त्वपूर्ण सङ्ख्यायां वर्तन्ते। युगपत् हड़तालेन कार्यभारः नाटकीय रूपेण वर्धितः अस्ति।
सम्पूर्णं कथां ज्ञातुं…उपपञ्चाल कर्मचारिणां नियमित सेवायां समावेशस्य माङ्गल्यं कतिपयवर्षेभ्यः प्रचलति। २०१८ तमे वर्षे नैनीताल उच्चन्यायालयेन कुन्दन सिंह प्रकरणस्य श्रवणं कुर्वन् राज्यसर्वकाराय सर्वेषां प्रायोजितानां उपपञ्चाल कर्मचारिणां चरणबद्धरूपेण नियमिती करणं कर्तुं निर्देशः दत्तः। षड्मासाभ्यन्तरे मूल्यभत्तेन सह न्यूनतमवेतनस्य दानाय अपि निर्देशः दत्तः। परन्तु सर्वकारः एतस्य आदेशस्य अनुपालनं न कृत्वा सर्वोच्च न्यायालयस्य समीपं गतः। २०२४ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासे सर्वोच्च न्यायालयेन अपि सर्वकारस्य अपीलं अङ्गीकृतम्। तदपि नियमिती करण प्रक्रिया अग्रे गन्तुं न शक्तवती, येन कर्मचारिणां मध्ये आक्रोशः वर्धमानः आसीत्।
यूपीएनएल-संस्थायां कति कर्मचारीः सन्ति ?
सम्प्रति राज्ये प्रायः २२,००० यूपीएनएल-कर्मचारिणः कार्यरताः सन्ति। एतेषु प्रायः ८,००० जनाः १० वर्षाणाम् अधिकं कालात् विभिन्न विभागेषु सेवां कुर्वन्ति, नियमितीकरणस्य व्याप्ते च समाविष्टाः भवितुम् अर्हन्ति। एते कर्मचारिणः स्वास्थ्यं, शिक्षा, प्रशासनिकं, तकनीकीविभागं च इत्यादिषु विभिन्नेषु सर्वकारीय संस्थासु नियुक्ताः सन्ति। यदि आग्रहाः न पूर्यन्ते तर्हि हड़तालः निरन्तरं भविष्यति।यूपीएनएल कर्मचारी संयुक्त मोर्चा इत्यस्य राज्याध्यक्षः विनोद गोडियालः अवदत् यत् इदानीं आन्दोलनं सर्वकारस्य प्रतिक्रियायाः उपरि निर्भरं भविष्यति। सः अवदत् यत् सर्वकारेण सह वार्तालापस्य अनेकाः प्रयासाः कृताः, परन्तु समाधानं न प्राप्तम्। इदानीं केवलं कर्मचारिणां उपस्थितौ एव वार्ता भविष्यति इति सः अवदत्। यावत् सर्वकारः आदेशं न निर्गच्छति तावत् हड़तालं निरन्तरं भविष्यति। उल्लेखनीयं यत् मुख्यमन्त्री पुष्कर सिंहधामीइत्यनेन विगतमासेषु यूपीएनएल-कर्मचारिणां नियमितीकरणस्य नीतिः घोषिता। अस्य कृते सप्तसदस्यीयः उच्चस्तरीयसमितिः अपि निर्मितः अस्ति, या कर्मचारिणां आँकडानां संग्रहणं कृत्वा नीतेः प्रारूपणंकुर्वती अस्ति।परन्तु अन्तिमनिर्णयस्य अभावः कर्मचारिणांमध्येवर्धमानंअसन्तुष्टिंप्रेरयति। ‘यूपीएनएल-कार्यकर्तृणांकृतेन्यायः’इत्यादीनि अभियानानि सामाजिक माध्यमेषु प्रचलन्ति। अक्टोबर्-मासस्य१५दिनाङ्वे गान्धी-उद्यानात् शहीद-स्थान-न्यायालयपर्यन्तं मोमबत्ती-प्रकाश-यात्रा अपि अभवत्। सर्वकारस्य यूपीएनएल-कर्मचारिणां च मध्ये द्वन्द्वः तीव्रः भवति इति दृश्यते। सहस्राणि कर्मचारीः सर्वकारस्य प्रति क्रियायाः प्रतीक्षया वीथिषु प्रविष्टाः सन्ति। नीति निर्णयेआशाः पिनः। कदा सर्वकारः समाधानं दास्यति इति द्रष्ट व्यंयतः यावत् निर्णयः न भवति तावत् हड़तालस्य समाप्तिः न भविष्यति।